صبا واصفی، مستندساز و فعال حقوق بشر در سیدنی:
صد سال پیش ما این صدا بودیم، پنجاه سال پیش، سی سال پیش، پارسال و هنوز هم این صداییم! حدود صد و سی سال پیش شورش “طاهره قره العین” علیه حجاب در جامعه ی اسلام زده، غوغا کرد و مجتهدان ارشد به اتهام مفسدفی الارض حکم به اعدامش دادند. قریب صد سال گذشته از زمانی که “محترم اسکندری” به جرم انتشار “مجله نسوان وطن خواه” در خیابان سنگ باران شد و “فخر آفاق پارسا”،نخستین زن روزنامه نگار تبعیدی، در تلاش برای رفع توقیف نشريه اش گفت: زن‌ها هم غيرت نداشتند. صدا از يكي‌شان بلند نشد، اگر جمع مي‌شدند دم مجلس و اعتراض مي‌كردند، شايد من اين همه مصيبت و دربه‌دري نمي‌كشيدم. چهل و پنج سال دور شده ایم از مرگ “فروغ فرخزاد”، شاعری که زیستش در طول تاریخ معاصر ایران از نگاه فالیک و نکروفیلیایی مردسالار در امان نماند اما هنوز استبداد، خود را زیرکانه در مسیر نوسازی سلطه ی پدر بر ذهن، زبان، بدن و ادبیات زن قالب می کند. بی خود نیست ویریجینیا ولف می گفت: بی تردید، زنان در طول تاریخ ، چون آینه های جادویی بوده اند که مردان را چند برابر اندازه ی واقعی خویش نشان داده اند.

از بلوایی که دامنگیر طاهره شد و او را در چاه باغ ایلخانی خاموش کرد تا فیلم خصوصی ترین سکانس زندگی یک زن منتسب به بازیگری که رسانه ها خودکشی اش را چشم می مالیدند و حکایت پستان هایی که تیتر داغ خبر شد، فاصله ی زمانی ای معادل عمر چند نسل گذشته و بلاهت هنوز پنجه بر گلوی زن ایرانی می کشد.

زیست ترقی خواهانه در ایران همواره به وسیله ی اقوام متهاجم متلاشی شد وهرگز مانند بابل یا یونان به شکوفایی کامل نرسید؛ چنان که حمله اعراب، مغولها و ترکها بنیاد اجتماعی ایران و مناسبات اجتماعی تاریخی آن را به هم ریخت. ظهور دوره ی بیداری در ایران نتوانست نوید بخش آزادی باشد؛چون اندیشه های تجددخواهانه پیش از کژدیسه کردن قشریگری، گرفتار استعمار شد و گسترش سرمایه داری، خودکامگی حکومت و عدم مشارکت شهروندان، سلب آزادی های فردی را به همراه آورد؛ از سوی دیگر پرش ناگهانی مالکین بزرگ پیش از مشروطیت به دوران بیداری و پذیرش مظاهر تمدن غربی، ظاهر آنان را به سرعت تغییر داد؛ تا جایی که خود را در قالب بروکرات هایی مدرن به جامعه معرفی کردند. از دل چنین جامعه ای روشنفکرانی بیرون آمدند که شعار توسعه ی آزادی های مدنی داده و همزمان در اندرون خانه هاشان خودکامگی پیشه کردند؛ یعنی همان ها که در لابیرنت های مغزشان مذهب گرایی حقنه کرده و زن را در هیئت سوراخ، ساکن و فرورفته می دیدند، علیه مذهب قلم زده، به آن حمله کردند و با استفاده از کاریزمای خود در جامعه و احاطه بر زبان، اختیار و بدن زن را دو مقوله ی جدا دانسته و این گونه مقوله ی اختیار به دلیل ضرورت محاسبات فلسفی در حیطه ی کار مردان به حساب آمد.

تا زمان امیرکبیر جامعه ی ایران به باسواد و بیسواد تقسیم می شد که اولی وابسته به فراماسیون مذهبی و دومی از فرودستان بودند. نوگرایان دوره ی قاجار گروهی از تحصیل کردگان اروپایی را برای آموزش علوم جدید به ایران وارد کرده که پس از پایان دوره آموزشی دارالفنون تبدیل به باسوادهای جامعه و یا به اصطلاح قاجاریه “منورالفکر” می شدند و حال آن که در بررسی روانشناسی اجتماعی، آن ها باسوادهایی بوده که از مکتب سنتی روحانیت بیرون نیامده و به قول سعدی “دزدانی با چراغ آمده” بودند. در دوران پس از قاجار نیز اضافه بر بروکرات ها تعداد چشمگیری از متفکران مصرفگر نیز تنها به بازگویی آموخته هایشان پرداختند؛ از این رو باید بین روشنفکر و باسواد تمایز قائل شد.

انقلاب اسلامی با پشتیبانی سرمایه داری جهانی که طرح مارشال و مدرنیست آسیایی را شکست خورده می دانست محاسبات شهروندی و روشنفکری ایران را به هم ریخته و منجر به فرار تحصیل کردگان نوگرا شد. پس از انقلاب 57 سرمایه داری توسعه طلب، افرادی را به شکل های دست فروش و پاانداز از روستا به شهر وارد کرد. اینان که نه پایی در زمین داشته و نه دستی در بازار به شکل زائده ای اجتماعی در شهرها ظهور کرده و به دلیل گنجایش محدود بازار به سپاه و بسیج پیوستند. اخلاق اجتماعی این گروه برخواسته از بدویت روستا و قبایل اولیه کوچ نشین بود. گروهی دیگر از حاملان فرهنگ روستا با سوادآموزی اجباری شاهنشاهی، تنها خواندن و نوشتن آموخته و خود را روشنفکر نامیدند. گروهی دیگر که سابقه شهرنشینیشان از دوره ی شاهنشاهی می گذشت با تفکرات جدید شهروندی غربی آشنا شده و در جریان دگرگونی های اسلامی به ائتلاف مخالفان پیوسته به صورت اپوزوسیون از ایران خارج شدند در لباس ترقیخواه باورهای خشن، سنتی و مذهبی خود را وارد روابط خانگی و برخوردهای اجتماعی کردند؛ همانانی که به قول فروغ “میل دردناک جنایت در دست هایشان متورم می شد.”

مصداق بارز این سبک روشنفکر، داستان ایرج میرزا،شاعر انتقادگرای مشروطیت، به مساله حجاب است. او با طنز زیرکانه ای حجاب را برای جامعه تا آن جا مضر می داند که با کشف حجاب، مردان به اشتباه خواهرانشان را سوژه ی عشرت نمی کنند.

واقعیت این است که شکل های ظاهری اجتماع با تغییر بنیاد اقتصادی آن تغییر می کند، اما مناسبات مالکیت نهادینه شده به سرعت موقعیت های مادی، اقتصادی جامعه تغییر نکرده و شکل تکاملی آن نیازمند گزاره های دوره ای است. جامعه ای که دور از استاندارهای حقوق انسانی اداره می شود نتیجه اش افتادن در کوره راه هایی است که ظاهرا انضباط اجتماعی به حساب می آیند، اما در واقع استراتژی هایی هستند که تعیین می کند چگونه ذهن، زبان و بدن زن با تمایل خودش کنترل شود. این همان گفتمان هیستریک است که در پی تولید بدن هیستری و زندگی باسمه ای می کوشد ،شورشی را تحت ولایتش به سوژه ویران شده بدل کند.

عدم استقرار انقلاب صنعتی و دموکراسی فرهنگی سبب شد که قانون پدر به قدرت خود باقی بماند و با از میدان به در شدن تجددگرایان اصیل، ترقیخواهان قلابی با شعار مردم سالاری قرائت کهنه از بدن زن را دوباره مشق کرده و پای مثله کردن تاریخی ذهن، زبان و بدن زن ایرانی را به سالهای معاصر نیز کشاندند؛ چنانکه علی شریعتی، دانشآموخته ی دانشگاه سوربون فرانسه، با نوشتن کتاب “فاطمه، فاطمه است” الگویی تحملگرا را عرضه کرد؛ زنی که سر و دست، قلب وعضلاتش از حقوقی متفاوت با واژن بهره مند بود و دستگاه تناسلی اش بحران منطقه به حساب می آمد. اگرچه او به اتکای آرای حکمی زاده و کسروی با طرح نظریه تشییع صفوی ارتجاع روحانیت را نشانه گرفت، اما بافت درونی اندیشه هایش مانند مطهری در خدمت استمرار ايدئولوژي هاي مردانه و مناسبات روابط قدرت ميان زن و مرد بود. این گروه با توان اجرایی بیشتری سامانه دانش و قدرت را در ارتباط تن زن بسط داده و آب در آسیاب بنیادهای سادیستیک سازی زنان شرکت هایی که با هدف تولید اجناس رنج کشیده و رنج آور تاسیس شده بود.

دهه هاست جریان فکری ای که خود را «وجدان آگاه» فکر و فرهنگ می داند، در جامعه بازمانده از رشد که چپاول و نابرابری در آن بیداد می کند، دموکراسی تحقق پیدا نکرده، زن و حقوقش ناشناخته مانده، درمانده از تولید فکر در همان دیسکورس های مردسالارانه نسخه ی برابری پیچیده و این طور نه تنها بر پیکره ی روشنفکری صدمه زده که خشونت خودویژه ای علیه زنان بر مناسبات نابرابر سیستم رسمی سیاسی علاوه کرده و به همین دلیل است که فمینیسم ساختارشکن در مقابله با لیبرالیسم جهان مدرن و با اسلام جهان پیشا مدرن از اهمیت ویژه ای برخودار بوده و راه درازی در این پیکار پیش رو دارد.

آثار مشابه

نظری وجود ندارد

نظر بدهید