چمدانی گریخته از وطنی گَس، مملو از حسرتِ عشق _ شادی سابجی

0
13

کتاب «خداحافظ ای یادگارهای پنهان»، مجموعه‌ی شعری است که انتشارات کتاب ارزان سوئد آن را در پاییز 2013 منتشر کرده است. کتاب به قلم مسعود امینی متخلص به م. روان‌شید است. جلد کتاب مزین است به دو تصویر. یکی تصویر محو شده‌ی زنی در پس‌زمینه، که در واقع از عشق نویسنده به زنی در ایران نشات می‌گیرد و دیگری طرح روی جلد اثر علی اردلان که در برگیرنده‌ی جاده‌ایی است نمادین که خط‌های کف جاده هم در آن به جای سفید، به رنگ سیاه است. طراحی جلد و نام کتاب با هم از هماهنگی برخوردار است در واقع نویسنده به طور آشکار نشان می‌دهد که به طور عمده از دو عنصر دارد خداحافظی می‌کند. یکی زنی از جنس عشق و محبت که مدتی در زندگی نویسنده حضور داشته و با مهاجرت ناخواسته‌ی نویسنده به سوئد، از او دور می‌افتد و در غربت و تنهایی خود در سوئد به او فکر می‌کند و از او می‌نویسد و باز هم از آن دوران کوتاه عاشقانه الهام می‌گیرد و عاشقانه‌هایش را می‌سراید. و دومی از ایران سرزمین و وطن خویش خداحافظی می‌کند، وطنی که جاده‌هایش به نوعی در ماتم و عزا هستند و سیاه پوش‌اند که علت این ماتم را شاید بتوان در لابه‌لای بخش” یادداشت‌هایی بناچار” در ابتدای کتاب از نویسنده فهمید.

کتاب شامل دو بخش است. بخش اول با عنوان “یادداشت‌هایی بناچار” شامل یادداشت‌هایی است که نویسنده با آوردن صفت ترکیبی “بناچار” نشان می‌دهد که گویی مجبور است آن‌ها را روایت کند و بخش دوم که در برگیرنده‌ی اشعار است با عنوان “خداحافظ ای یادگارهای پنهان».

در بخش “یادداشت‌های بناچار”، روان‌شید، نویسنده و شاعری که گویی تازه از زندانِ سرزمین ایران بیرون آمده است، طعم تلخ کشتارهای نویسندگان و دگر‌اندیشان را با خود به یادگار به سوئد آورده است. آمده است تا روشنگری کند و از رنج‌ها و ظلم‌هایی که بر نسل او رفته است. روان‌شید در بخش “یادداشت‌های بناچار” خود را انگار ناگزیر می‌بیند که هنوز از راه نرسیده و چمدان را در کوی ناآشنا و غریب بر زمین نگذاشته از تاریخی که بر او رفته است و از کشتار نویسندگان ایران بگوید، او آمده تا “کمی از لبخند مردم سوئد را بدزدد” و همین را در یک سخنرانی‌اش در کلیسا برای مردم سوئد می‌گوید. نویسنده که با مهاجرت ناخواسته‌اش از کشتار و کشته شدن گریخته است، در این خود تبعیدی به واگویی علت کشتار و جرم هم مسلکانش که همانا اندیشیدن و دست به قلم بودن است اشاره می‌کند.

در بخش دوم، شعرهای او بیشتر رنگ وطن و رنگ عشق دارد. او به وضوح در این بخش کتاب نشان می‌دهد که شکایت دارد و رد این شکایت‌ها را در جای جای این کتاب که به نوعی شکواییه اوست، می‌شود دید. او در یکی از شعرهای کتابش نقل قولی از “لنگستون هیوز” را فریاد می‌کشد ” این وطن برای من وطن نبود”. همچنین در شعری با عنوان “(…)”  به کشتارهای انتخابات خرداد 88 و قتل ندا و سهراب اشاره می‌کند. رد دو دهه کشتار حکومتی در لابه‌لای برگ‌های این کتاب، به نغمه در می‌آید.

با توجه به محتوی اشعار و نوشته‌های نویسنده با دغدغه‌ی اجتماعی در این کتاب، می‌توان آن را جزو “ادبیات متعهد ایران” دسته‌بندی کرد، ادبیات متعهدی که در هزاران کیلومتر آن سو‌تر در تبعید منتشر و تولید می‌شود. در این نوشته سعی می‌شود از چند دیدگاه به کتاب نگاه شود.

طعمِ گَسِ وطن

این کتاب به طور عمده از سه عنصر شاخص تشکیل شده است. یکی طعم گس وطن، بوی ناگزیر هجرت و طعم پر حسرت عشق. در واقع وطن به عنوان زمینه‌ی اصلی و سنگ بنای این اثر است و هجرت و عشق به عنوان دو گیاهی است که رویش‌شان بر این سنگ بستر ناگزیر است. نویسنده با بیان‌ها و استعاره‌های مختلف از وطنی سخن می‌گوید که برایش وطن نبود و حسرتش را از این وطن و تازیانه‌های وطنی با چند استعاره نشان می‌دهد. او در شعری به نام “وطن” می‌سراید:

تماشاچیان نگاه کنند

و ما که تماشایی شده‌ایم

هی وطن وطن کنیم و بزک شویم با موچین و تازیانه

و باز در انتهای همین شعر می‌نویسد:

و از یاد مبر

این گربه چنگ می‌زند.

 

شاعر هجرت خود را از وطن در چندین شعر با تعبیرهای مختلف بیان می‌کند. او در شعر دیگری که از وطن و تنگی وطن به تنگ آمده است از تنگی وطن با تعبیر کوچه‌ی آشتی‌کنان یاد می‌کند و در شعر “کوچه‌ی آشتی‌کنان ” شاعر این طور می نویسد:

وطن تو کوچه‌ی آشتی‌کنان من بودی

تو

ای سرزمینِ مادر

آنگاه که دور

دور می‌شدم

طعمِ پرحسرتِ عشق

شاعر از هجرت ناگزیر خود حسرتی می‌خورد، حسرتی که ناشی از دوری از معشوق خود و وطن و زادگاه خود است. او در شعری که در برگیرنده‌ی عنوان کتاب هم هست این چنین می‌سراید:

دیگر

سرزمین من نیست

آن جا که از معشوق و معشوقه خالی است

او در شعری دیگر باز هم با عنوان (…)  نشان می‌دهد که در هجرت هم منتظر معشوق خود است و با معشوق خود چنین دردناک و پر حسرت و از جان گذشته حرف می‌زند.

اگر آمدی

بگو تا مسیر را تا تکه‌های جانم

آذین کنم

بوی ناگزیرِ هجرت

فضاهای استعاره‌ایی تعریف شده در اشعار فضاهای شادمانی نیستند و بیشتر از زخم‌ها و خنجرهای وطن روایت می‌کنند. درواقع تاریکی و غمزدگی و پژمردگی و سیاهی و ناله و شیون و سوگواری به طور بارزی بر این فضاهای استعاره‌ایی و فضاهای وطنی غالب است که بی‌شک نشات از تاریکی شرایط وطن دارد و نه تاریک‌اندیشی و سیاه‌بینی و یا سیاه‌نمایی شاعر.

او آشکارا می‌گوید که نه در غربت و نه در هجرت شادمانی هست و نه در وطن، اما حداقل در غربت زندان پاداش اندیشه و قلم او نیست. او در شعر “از پشت میله‌های بهشت” می‌سراید:

نه در غربت بزمی بود

و نه در ولایت مانوس کودکی هامان

انفرادی

تقدیرِ یکایکِ ما شاعرانِ زندانی است

بی‌پروایی در بی‌سانسوری

م.روان‌شید نویسنده‌ایی که سال‌ها در فضای خفقان و سانسور قلم زده، با مهاجرت خود به یکباره از سانسور به فضای بی‌سانسوری پرتاب شده است. از این رو می‌توان نفس کشیدن‌های او در این هوای آزادی و بی‌سانسوری را به در جای جای کتاب دید. روان‌شید این بار بی‌پروا و آزاد در دو جا ی کتاب از خامنه‌ایی با القاب “شیطان پیر” و “علی خامنه‌ایی قصاب قلم و اندیشه” در کتاب یاد می‌کند.

همچنین برای دو شخصیت برقرارکننده‌ی خفقان در وطن یعنی جلاد و بازجو هم اشعاری سروده شده است و شاعر بی‌پرده بدون دستاویز قراردادن هیچ استعاره‌ایی از این دو عنصر مستقیما به همان نام خودشان در اشعار یاد می کند.

از سوی دیگر روان‌شید در بخش یادداشت‌ها به طرح یک سوال جسورانه هم در رابطه با آدم‌کشان استبداد هم پرداخته است و به دفعات این سوال را تعمدا تکرار می‌کند، گویی که با تکرار آن در پی آین است که جوابی منطقی و قانع کننده بیابد. سوالی که تنها در فضای بی‌سانسوری امکان نوشتن و انتشار آن هست” آیا آدم کشان آسوده می خوابند؟ ”

در دهلیزهای تعهد

روان‌شید به وضوح در این کتاب ناله از استبداد سر می‌دهد استبدادی که لباس‌های مختلف در بر می‌کند و روان‌شید هم همراه با به نظاره نشستن این لباس کلماتش را تغییر می‌دهد. در شعری با عنوان “(…) “او از هیولای استبداد و درس آموختن و فراموش نکردن او در تاریخ و آینده این طور سخن می‌گوید :

من دارم لغت به لغت هیولا را معنا می‌کنم

تا گم نشوی

تا گم‌ات نکنم در تاریخ

او بار دیگر در انتقاد از بهره‌برداری حکومتی از جنازه‌های شهیدان وطن، که می‌تواند شامل همه‌ی شهدای ایران در سالهای از ابتدای انقلاب و تاسیس حکومت جمهوری اسلامی تا همین اکنون و تا فرداها نیز باشد، هشیاری خود را به عنوان فردی از جامعه‌ی 80 میلیونی ایران به آگاهی از این سو استفاده از جنازه‌ها نشان می‌دهد. او در شعری با عنوان “جنازه‌های مقدس” این چنین می‌سراید:

 

جنازه های مقدس و نام‌دار-

شخم خورده

مهیای کشت نو

روایت‌های زمانی و مکانی در کتاب

زمان‌ها و مکان‌های درج شده در پایین اشعار و یادداشت‌ها بسیار متنوع است و نشان می‌دهند که نویسنده در همه جا و در همه وقت قلم و کاغذ را از خودش دریغ نداشته. برخی از یادداشت‌ها در ایران از جمله در شهرهای اهواز، تهران، بندر انزلی، و برخی نوشته‌ها مربوط به سوئد در شهرهایی چون هولمسوند، یورن، اوستهامار، استکهلم و ….است. حتی روایت برخی از نوشته‌ها در بیمارستان‌های سوئد است از جمله بیمارستان شلفیتو است که نشان می‌دهد نویسنده از نوشتن در بیمارستان و در موقع درمان بیماری‌هایش هم دست نمی‌کشد. این اعتیاد به نوشتن شاید ناشی از تنهایی‌های اوست.

با توجه به این که قدیمی‌ترین یادداشت مربوط به 9 دی ماه 1388  است و جدیدترین یادداشت مربوط به تاریخ آگوست 2013 است، می‌توان سیر زمان‌ را در تغییرات سبک نگارش نویسنده در گذر زمان، در اشعار و یادداشت‌های حاوی این اثر دید. همچنین تغییر تقویم یادداشت‌ها از تاریخ شمسی به تاریخ میلادی هم بوی ناگزیر هجرت نویسنده از سرزمین خویش است که در سراسر این اثر به مشام می‌رسد.

نگاهی بر واژگان ترکیبی تازه

در بخش اشعار کتاب اگر به دنبال شکار واژهای تازه باشیم، به چندین واژگان ترکیبی تازه در خلق این اثر برخورد خواهیم کرد. واژگان ترکیبی ” پستان پلاسیده” که در این شعر به کار رفته است:

مادران داغدار

خواهران داغدار

معشوقه‌های داغ‌دار…

چه کسی پنهان می‌کند

پستان پلاسیده‌ی خود را

اشاره به زنان و مادران و خواهران داغداری در ایران می‌کند که شور زندگی و طراوات تن‌شان در زیر تیغ انواع کشتارهای رژیم جمهوری اسلامی در دوره‌های مختلف از 67، 88 و تا‌کنون از دست رفته است.

واژگان ترکیبی “کشاورز روح ات” در شعر:

سال تا سال الفبای انسانی را

در روح‌ات شخم می‌زند

تو تنها کشاورزِ روح‌ات می‌شوی در کرت‌های خشک و به‌هم ریخته

 

واژگان ترکیبی “شبگردِ کرگدن” در شعر “هندسه‌ی تنهایی”:

شب را شکسته این قبیله‌ی شبگرد

این شبگردِ کرگدن

 

با توجه به فاصله‌ی تبعید ناخواسته‌ی شاعر از ایران در 2012 و چاپ این کتاب در سوئد در سال 2013، در واقع می‌توان این کتاب را اثری دانست که از چمدان گریخته از وطن شاعر برون افتاده است، چمدانی مملو از بار سنگین و نامریی حسرتِ عشق در وطنی گَس است.

در پایان، امید است که با حمایت خوانندگان ادبیات پارسی ایران در هزاران کیلومتر دورتر از سرزمین پارسی زبانان، این ادبیات هم به تولید و زایش خود ادامه دهد و چراغ محفل اهالی ادبیات پارسی تا انتهای سحرگاهان تاریخ روشن بماند. از این رو خواندن این مجموعه برای اهالی دور از وطن، که خود طعم گس وطن و بوی ناگزیر هجرت و طعم پرحسرت عشق چشیده‌اند خالی از لطف نیست.

 

………………………………….

فرانسه

نگارش اولیه مقاله: 20 اکتبر 2015

نگارش نهایی :18 فوریه 2016.

 

دیدگاهتان را بنویسید

Please enter your comment!
Please enter your name here